Dziedzictwo przemysłowe w zjednoczonej Europie Międzynarodowa Konferencja Naukowa 18-20.10.2026 Warszawa
Zjednoczona Europa nie posiada wspólnej polityki ochrony i zachowania dziedzictwa przemysłowego. W krajach europejskich proces ochrony dziedzictwa przemysłowego oparty jest na lokalnych praktykach i regulacjach prawnych.
Doświadczenia w procesie zachowania najważniejszych świadectw rozwoju przemysłowego są różne. Europa Wschodnia przechodzi proces deindustrializacji później niż w Europie Zachodniej. Różny jest stan zachowania zabytków techniki i różne są doświadczenia w procesie zachowania i powtórnego wykorzystania dziedzictwa technicznego.
Od wielu lat projekty zachowania i ponownego wykorzystania dziedzictwa technicznego są współfinansowane z środków europejskich. Realizowane przy wsparciu europejskich dotacji mają różny poziom zachowania zabytków, utrzymania ich autentyczności i struktury.
Ważnym elementem wpływającym na zachowanie zabytków są ogólnoeuropejskie regulacje dotyczące ochrony środowiska. Plany całkowitej rezygnacji do 2050 roku z użycia paliw kopalnych do wytwarzania energii mają wpływ na możliwość dalszego użytkowania ruchomych zabytków techniki. Zaprzestanie dystrybucji paliw kopalnych spowoduje wyłączenie z użytkowania zabytkowych lokomotyw, silników parowych, historycznych samochodów, motocykli czy samolotów.
Planowana konferencja ma być miejscem wymiany doświadczeń i dobrych praktyk dotyczycących zachowania zabytków techniki. Poznanie lokalnych doświadczeń może stać się platformą ustalenia wspólnych zasad badania, ewidencji i ponownego użytkowania zabytków techniki.
Efektem dyskusji ma być sformułowanie zasad ochrony zabytków techniki w wymiarze europejskim, a także określenie dobrych praktyk przy adaptacji zabytków techniki do nowych funkcji.
Synchronizacja narodowych polityk ochrony dziedzictwa technicznego jest ważna, pomoże w zachowaniu i eksploatacji zabytków techniki w oparciu o najlepsze europejskie praktyki.
Omawiając europejskie doświadczenia w ochronie dziedzictwa przemysłowego powrócimy do tematu powołania organizacji, która wzmocni działania na rzecz integracji europejskiej w ochronie dziedzictwa przemysłowego.
Oprócz prezentacji regulacji prawnych stosowanych w ochronie dziedzictwa techniki w różnych europejskich krajach oczekujemy wystąpień omawiających projekty ochrony dziedzictwa kolejowego, górniczego czy maszynowego.
W Polsce obchodzimy 100-lecie istnienia Polskich Kolei Państwowych (PKP), w związku z tym pragniemy przedstawić najciekawsze zrealizowane projekty zachowania historycznych linii kolejowych, a także infrastruktury kolejowej (mosty wiadukty, urządzenia sterowania ruchem) w Europie i w Polsce.
Informacje organizacyjne:
Konferencja jest odpłatna. Udział w konferencji wynosi 350,00 PLN od osoby. Dla studentów opłata za uczestnictwo w konferencji wynosi 150,00 PLN. Rezerwacja trwa do dnia 12.10.2026.
Zabytkowy Zakład Hutniczy w Maleńcu (woj. świętokrzyskie) wyróżnia się zachowanym pełnym cyklem produkcyjnym walcowania blach i wytwarzania narzędzi gospodarczych. Obiekt obecnie składa się z dwóch hal: walcowni z walcarką duo-nienawrotną (produkcja Starachowice 1843r.), napędzaną energią wodną poprzez drewniane koło o średnicy 4.5 m, koło zamachowe i przekładnię zębatą oraz hali szpadlarni, w której znajdują się: przekładnia z drewnianymi zębami oraz różne maszyny i urządzenia napędzane z głównego wału transmisyjnego. Wygląd architektoniczny oraz większość maszyn w tym obiekcie pochodzi z lat 1840 – 1856.
Zespół przestrzenny zakładu w Maleńcu składa się z czterech zabytkowych elementów: układu hydroenergetycznego, budynków produkcyjnych oraz szczątkowej wersji osiedla fabrycznego i drogi zwanej kasztelańską. Energię napędową zapewniał zachowany do dziś układ hydroenergetyczny składający się z zapory ziemnej długości 1630 m tworzącej kilkuhektarowy zbiornik, jazu i upustu, dwu piętrzących jazów oraz wewnętrznego układu zasilającego. Obejmuje on koryto główne doprowadzające wodę na duże koło walcowni, koryto północne doprowadzające wodę na małe koło w hali gwoździarni z upustem oraz dolne kanały robocze odprowadzające wodę.
Prace przy przekładni zębatej w zakładzie w Maleńcu-rekonstrukcja (2015 r.) / Źródło: Zabytkowy Zakład Hutniczy w Maleńcu
Zakład pracował do 1967r., po czym pozostawiony na łasce losu popadał w ruinę. Zaczął pełnić funkcję magazynu i przysłowiowej rupieciarni. Butwiał drewniany dach, rozlatywały się dwa koła wodne oraz drewniane koryta wodne, postępowała przyspieszona degradacja obejścia oraz maszyn i urządzeń obiektu.
To, że Zabytkowy Zakład Hutniczy w Maleńcu został uratowany od zagłady zawdzięcza pracownikom i studentom Politechniki Śląskiej. Szczególnie zaangażowani byli: Sławomir Lis, Jan Cwajna, Teresa Bentkowska (Lis). Dzięki ich zaangażowaniu w każde wakacje od 1970r., aż do 2008r. oraz w 2013r. Maleniec gościł studentów, którzy wykonywali niezbędne prace rekonstrukcyjne, remontowe, konserwacyjne i porządkowe. Każdorazowo program prac był konsultowany z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Kielcach oraz aktualnym właścicielem zabytku.
W lipcu 1970 roku podpisano wielostronne porozumienie pomiędzy ówczesnym właścicielem zakładu tj. Opoczyńskimi Zakładami Przemysłu Terenowego z siedzibą w Opocznie, Zarządem Głównym SITPH, Muzeum Techniki NOT w Warszawie, Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Kielcach i Wydziałem Metalurgicznym Politechniki Śląskiej w Katowicach (inicjatorem podpisania takiego porozumienia był Sławomir Lis). Dokument ten przekazuje zakład w Maleńcu pod społeczną opiekę studentom i pracownikom Politechniki Śląskiej, a w paragrafie 5 porozumienia czytamy. “Wspólne działanie stron: (…) doprowadzić winno do opracowania naukowego i zachowania dla potomnych tego unikalnego zabytku techniki hutniczej w Polsce”. Jest to bardzo rzadki przykład porozumienia zawartego na czas nieograniczony, które w pełni zostało zrealizowane. Zakład odzyskał dawną świetność. Zanim do tego doszło, należało pokonać wiele przeciwności losu, włożyć serce i wiele pracy organizacyjnej i fizycznej, “zarazić starociami” i zachęcić do współpracy wielu ludzi dobrej woli.
Staw przyfabryczny przy zakładzie w Maleńcu (1955 r.) / Źródło: Zabytkowy Zakład Hutniczy w Maleńcu
Dobra współpraca tych instytucji ze studentami pozwalała na stopniową realizację wszystkich koniecznych do ratowania zabytku prac. W szczególności dotyczy to prac budowlano-ciesielskich i melioracyjnych, związanych z remontem dachu i ścian hali walcowni, remontem koryt wodnych i stawideł doprowadzających wodę na koła.
Prace te wykonano dzięki środkom finansowym Politechniki Śląskiej, Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach, SITPH w Katowicach oraz wielu sponsorów. Sławomir Lis ma ogromne zasługi w pozyskiwaniu dodatkowych środków finansowych i materialnych na cele ochrony „Maleńca”.
Podejmując decyzję o społecznym patronacie nad tym zabytkowym obiektem technicznym zamiarem było stworzenie żywego muzeum. Cel ten został zrealizowany przez rekonstrukcję, konserwację i remont szeregu urządzeń i maszyn będących na wyposażeniu Zakładu. W czasie organizowanych corocznie wakacyjnych obozów studenckich opracowano m.in. dokumentację inwentaryzacyjną zabytku, wykonano naprawę i rekonstrukcję ścian w hali walcowni i szpadlarni, zrekonstruowano stawidła, odbudowano mostki dojazdowe, odtworzono zniszczone łożyska ślizgowe wału transmisyjnego, a także odtworzono konstrukcję nośną przekładni zębatych w dawnych halach produkcyjnych. Na przestrzeni wielu lat w działania te zaangażowanych było około 1300 studentów i 60 pracowników naukowo-dydaktycznych Politechniki Śląskiej.
Społeczny patronat nad zabytkiem, sprawowany przez Wydział Inżynierii Materiałowej i Metalurgii, ochronił ten obiekt przed losem, który dzieli wiele innych równie cennych zabytków w Polsce. Zaangażowanie Sławomira Lisa i innych pracowników „zarażonych” przez niego uratowało ten cenny obiekt przed zagładą. Sławomir Lis prowadził wszelkie uzgodnienia i negocjacje z Urzędem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach oraz Władzami Regionu. Jego zapał i hobbystyczna działalność na rzecz ratowania zabytkowego zespołu w Maleńcu przyczyniły się do tego, że ten unikalny zabytek został zachowany, a w 2004 r. władze Powiatu Koneckiego podjęły decyzję o jego nabyciu od syndyka masy upadłościowej Koneckich Zakładów Narzędzi Gospodarczych. Sławomir Lis w ten akt kupna włożył dużo czasu i energii.
Sławomir Lis otrzymał wielokrotnie podziękowania od Świętokrzyskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz Marszałka Województwa Świętokrzyskiego za wieloletnią konserwację cennego zabytku techniki w Maleńcu. Wyróżniony przez Ministra Kultury i Sztuki Złotą Odznaką „Za opiekę nad zabytkami” oraz przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej odznaką: „Zasłużony Działacz Kultury”.
Polski Komitet Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego TICCIH Polska z wielkim żalem przyjął wiadomość o śmierci naszego wieloletniego członka i przyjaciela – Sławomira Lisa, który odszedł nagle 11 marca 2026 roku.
Był inżynierem, dydaktykiem, pasjonatem historii techniki oraz niestrudzonym społecznikiem. Przez całe życie z ogromnym zaangażowaniem działał na rzecz ochrony dziedzictwa przemysłowego, inspirując kolejne pokolenia badaczy, studentów i miłośników zabytków techniki.
Jego największym dziełem było uratowanie przed zagładą Zabytkowego Zakładu Hutniczego w Maleńcu. Dzięki Jego determinacji, wiedzy i pracy przez ponad trzy dekady organizowano tam studenckie obozy naukowe, które przywracały temu wyjątkowemu miejscu dawny blask i znaczenie.
Zapamiętamy Go jako człowieka pełnego energii, pomysłów i życzliwości. Zawsze gotowego służyć pomocą, dzielić się wiedzą i wspierać inicjatywy służące zachowaniu naszego wspólnego dziedzictwa.
Rodzinie, Bliskim oraz Przyjaciołom składamy wyrazy głębokiego współczucia i wsparcia.
Widok na dawny wydział K3 Stoczni Gdańskiej (fot. Maciej Mądry)
W dniach 8.05.2026 – 9.05.2026 odbyła się sesja wyjazdowa Polskiego Komitetu TICCIH pn. Stocznia Gdańska jako Pomnik Historii – diagnoza stanu ochrony.
Pierwszego dnia odbyło się spotkanie robocze Polskiego Komitetu Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego TICCIH poświęcone zagadnieniu ochrony terenów dawnej Stocznia Gdańska jako Pomnika Historii. Spotkanie miało charakter studyjno-dyskusyjny i zgromadziło przedstawicieli środowisk konserwatorskich, samorządowych, naukowych oraz członków TICCIH Polska.
Spotkanie rozpoczęliśmy od spotkania pod legendarną Bramą nr 2 o godz. 11:00, następnie uczestnicy wzięli udział w wizycie studyjnej po terenach stoczniowych, którą poprowadził Andrzej Trzeciak. Podczas oprowadzania omówiono historię obiektu, aktualny stan zachowania poszczególnych elementów historycznej infrastruktury oraz najważniejsze zagrożenia dla integralności obszaru objętego ochroną.
Część dyskusyjna odbyła się w siedzibie Europejskiego Centrum Solidarności. Spotkanie otworzył Prezes Zarządu PK TICCIH, dr hab. Piotr Gerber. W swoim wstępnym wystąpieniu podkreślił znaczenie Stoczni Gdańskiej jako jednego z najważniejszych miejsc dziedzictwa przemysłowego i społecznego w Europie.
W dalszej części spotkania Andrzej Trzeciak przedstawił sytuację dotyczącą ochrony terenów stoczniowych, wskazując zarówno pozytywne działania podejmowane w ostatnich latach, jak i problemy związane z presją inwestycyjną, degradacją części historycznej zabudowy oraz potrzebą wypracowania spójnej polityki ochrony całego zespołu.
Kolejnym punktem programu było wystąpienie Aliny Limańskiej-Michalskiej reprezentującej Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Przedstawiono aktualne działania konserwatorskie oraz procedury związane z ochroną obiektów znajdujących się na terenie stoczni.
Następnie głos zabrał prof. Piotr Lorens, Architekt Miasta Gdańska, który omówił perspektywę urbanistyczną i planistyczną dotyczącą przyszłości terenów postoczniowych oraz rolę dziedzictwa przemysłowego w rozwoju współczesnego miasta.
W trakcie spotkania odbyła się dyskusja dotycząca przyszłości ochrony dziedzictwa Stoczni Gdańskiej, potrzeby współpracy pomiędzy instytucjami publicznymi, organizacjami społecznymi oraz właścicielami terenów, a także konieczności prowadzenia działań edukacyjnych i popularyzatorskich.
Podczas gdańskiego spotkania do TICCIH Polska przyjęto nowych członków instytucjonalnych oraz indywidualnych.
Dzień później, w sobotę 9 maja odbyły się 2 wizyty studyjne – w zespole dawnej kuźni wodnej w Gdańsku Oliwie, będącej członkiem instytucjonalnym PK TICCIH oraz w Twierdzy Wisłoujście.
Most kolejowy Warszawski oraz most kolejowy nad kanałem Miejskim Odry (fot. Joanna Witek PK TICCIH)
W dn. 24.03.2026 r. PK TICCIH złożył do Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków we Wrocławiu wniosek o dopuszczenie do udziału na prawach strony w toczącym się postępowaniu administracyjnym w przedmiocie wpisania do rejestru zabytków mostu kolejowego Warszawskiego nad rzeką Starą Odrą, położonego na 158,7 km linii kolejowej nr 143 Kalety – Wrocław Mikołajów oraz mostu kolejowego nad kanałem Miejskim Odry, położonego na 158,9 km linii kolejowej nr 143 Kalety – Wrocław Mikołajów.
Postępowanie ws. wpisania w/w mostów kolejowych ma związek z modernizacją linii kolejowej 143 Kalety – Wrocław Mikołajów. W ramach realizowanej przez PKP PLK S.A. inwestycji planowana jest rozbiórka istniejących, historycznych przepraw i montaż nowych.
PK TICCIH stoi na stanowisku, że stanowią nieodłączny element krajobrazu kulturowego centrum Wrocławia, wpisując się w unikalny charakter ośrodka powszechnie znanego jako „Miasto 100 Mostów”. Obiekty te są integralną częścią wrocławskich bulwarów nadodrzańskich oraz poprowadzonych wzdłuż rzeki promenad pieszo-rowerowych, przez co stanowią jeden z najważniejszych wrocławskich krajobrazów kulturowych, a także są ważnymi terenami rekreacyjnymi miasta i atrakcjami turystycznymi.
Ponadto na przestrzeni lat mosty stały się rozpoznawalnymi symbolami, które wrosły w wielowarstwową historię miasta. Są one materialnym śladem rozwoju komunikacji kolejowej, ale również bezpośrednimi świadkami kluczowych wydarzeń historycznych – w tym obrony Wrocławia, a po wojnie stanowiły najważniejszą trasę repatriacji, zasiedlania miasta oraz jego powojennej odbudowy. Ich obecność/trwałość w krajobrazie miejskim nie tylko przypomina o intensywnym rozwoju sieci kolejowej w przeszłości, ale także pełni istotną funkcję dydaktyczną i kulturową dla obecnych oraz przyszłych pokoleń.
Dlatego uważamy, że most kolejowy Warszawski nad rzeką Starą Odrą oraz most kolejowy nad kanałem Miejskim Odry powinny zostać wyremontowane i użytkowane zgodnie ze swoją pierwotną funkcją.
W dniach 25-30 sierpnia 2025 odbył się XIX Kongres TICCIH. Tym razem obrady miały miejsce w Kirunie – górniczym mieście na północy Szwecji. W Kongresie Polski Komitet Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego TICCIH reprezentowali dr Julian Kołodziej oraz prof. Bartosz Walczak.
dr Julian Kołodziej prezentuje raport narodowy PK TICCIH na kongresie w Kirunie (fot. Bartosz Walczak)
Dr Kołodziej przedstawił raport narodowy , podsumowujący naszą działalność w latach 2022-2025, czyli od poprzedniego kongresu w Montrealu. Prof. Walczak przedstawił referat nakreślający proces ochrony dziedzictwa przemysłowego w Łodzi w ciągu minionego 30-lecia. Przede wszystkim jednak został powołany do zarządu TICCIH na kolejną kadencję w latach 2025-2028.
Spotkanie uczestników panelu pn. TICCIH Europę (fot. Bartosz Walczak)
Prof. Walczak będzie pełnić funkcję Sekretarza Regionalnego na Europę. Ma to związek z nową wizją globalnego TICCIH, w którym mają mieć większe znaczenie kontakty regionalne. Dlatego obyły się zebrania organizacyjne dla delegatów z poszczególnych regionów. W spotkaniu TICCIH Europe wzięło udział 52 delegatów.
W toku zebrania przedstawiona została propozycja sformalizowania działalności TICCIH w Europie. Uzgodniono także, że pierwsze spotkanie TICCIH Europe powinno odbyć się już w przyszłym roku. Do tego czasu grupa robocza ma opracować założenia współpracy.
W trakcie planowanej konferencji „Europejskie Dziedzictwo Węgla i Stali” kontynuowany będzie, podjęty w 2023 roku temat ochrony i zachowania dziedzictwa przemysłowego w Europie. Ważne tematy do omówienia to zachowanie i dalsze użytkowanie zabytków górnictwa z myślą o ich prezentacji jako dokumentów osiągnięć okresu „rewolucji przemysłowej”. Równie ważnym tematem będzie omówienie zagadnień związanych z redukcją śladu węglowego w procesie ponownego wykorzystania obiektów dawnego przemysłu.
W trakcie konferencji przedstawione zostaną działania wspierające ochronę dziedzictwa przemysłowego w Europie, oraz ich wpływ na ochronę środowiska naturalnego. W oparciu o prowadzone badania, a także zrealizowane projekty przedyskutowane zostaną dobre praktyki adaptacji zabytków techniki do nowych funkcji prowadzące do ograniczenia śladu węglowego. Możliwości ponownego wykorzystania obiektów dziedzictwa przemysłowego zostaną omówione miedzy innymi na przykładzie prac zmierzających do zachowania obiektów Stoczni Gdańskiej.
Zmniejszenie śladu węglowego poprzez ochronę i ponowne użytkowanie historycznych obiektów przemysłowych będzie jednym z głównych tematów wymiany doświadczeń w trakcie planowanej konferencji.
W osobnym panelu dyskusyjnym omówione zostaną doświadczenia związane z współpracą z mediami w procesie zachowania dziedzictwa przemysłowego.
Częścią konferencji będzie prezentacja nowej organizacji mającej aktywnie wspierać ochronę i badania nad dziedzictwem przemysłowym – TICCIH Europe.
